Govt Schemes for Children in India: Complete List భారత ప్రభుత్వ పథకాలు

Govt Schemes for Children in India: Complete List భారత ప్రభుత్వ పథకాలు

భారత ప్రభుత్వ పథకాలు – పిల్లల అభివృద్ధి, రక్షణ, విద్య, పోషణ

పిల్లలు భారతదేశ జనాభా ప్రాణాధారం. వారి ఆరోగ్యం, విద్య, భద్రత, సంపూర్ణాభివృద్ధి కోసం కేంద్ర ప్రభుత్వం ఎన్నో పథకాలు రూపొందించింది. పిల్లల పోషణ నుండి, ఉచిత వసతి గృహాలు, ఆర్థిక సహాయం, నేర రక్షణ వరకు విస్తరించిన ఈ పథకాలు APPSC, TGPSC, UPSC, SSC, RRB, IBPS వంటి పోటీ పరీక్షల్లో కరెంట్ అఫైర్స్ విభాగానికి ఎంతో ఉపయోగపడతాయి

భారతదేశంలో పిల్లల కోసం ఉద్దేశించిన పోషకాహార మరియు ఆరోగ్య పథకాలు, బాల్యంలోనే పోషకాహార భద్రతను కల్పించడం, పోషకాహార లోపాన్ని తగ్గించడం, మరియు మొత్తం శారీరక, జ్ఞానాత్మక అభివృద్ధిని మెరుగుపరచడం ద్వారా మానవ మూలధన నిర్మాణాన్ని బలోపేతం చేయడమే లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నాయి

మొత్తం పథకాల సారాంశం (Quick Overview Table)

1. ఇంటిగ్రేటెడ్ చైల్డ్ డెవలప్‌మెంట్ సర్వీసెస్ (ICDS)

• ప్రారంభ సంవత్సరం: 1975
• నోడల్ మంత్రిత్వ శాఖ: మహిళా, శిశు సంక్షేమ మంత్రిత్వ శాఖ
• లక్ష్యం: 6 సంవత్సరాల లోపు పిల్లలు, గర్భిణీలు మరియు పాలిచ్చే తల్లులకు పూర్తి స్థాయి అభివృద్ధి, పోషకాహార లోపం నివారణ
• ఆరు ప్రధాన సేవలు: అనుబంధ పోషకాహారం, ప్రీ-స్కూల్ విద్య (3–6 సంవత్సరాల పిల్లలకు), పోషకాహార ఆరోగ్య విద్య, టీకాలు, ఆరోగ్య పరీక్షలు, రెఫరల్ సేవలు

2. మిషన్ సక్షమ్ అంగన్‌వాడీ & పోషణ్ 2.0

• ప్రారంభానికి సమయం: 15వ ఫైనాన్స్ కమిషన్ కాలం 2021-22 నుండి 2025-26
• నోడల్ మంత్రిత్వ శాఖ: మహిళా, శిశు సంక్షేమ మంత్రిత్వ శాఖ
• లక్ష్యం: 0-6 ఏళ్ల పిల్లల పోషకాహార, ఆరోగ్య స్థితి మెరుగుదల

3. పీఎం పోషణ్ (పూర్వం మిడ్-డే మీల్ స్కీమ్)

• ప్రారంభ సంవత్సరం: 1995 (పేరు మార్పు 2021)
• నోడల్ మంత్రిత్వ శాఖ: విద్యా మంత్రిత్వ శాఖ
• లక్ష్యం: ప్రభుత్వ ప్రాథమిక పాఠశాలల్లో బాల్ వాటిక (స్టేజ్‌హెడ్ ప్రీ-ప్రైమరీ) నుంచి 8వ తరగతి వరకు పిల్లలకు పోషకాహార భోజనం అందించి పాఠశాల హాజరు, ఏకాగ్రత పెంచడం

4. రాష్ట్రీయ బాల్ స్వాస్థ్య కార్యక్రమం (RBSK)

• ప్రారంభ సంవత్సరం: ఫిబ్రవరి 2013 (జాతీయ గ్రామీణ ఆరోగ్య మిషన్ లోనిది)
• లక్ష్యం: జన్మ నుండి 18 ఏళ్ళలోపు పిల్లల్లో నాలుగు డీలు (4Ds) – జన్యు లోపాలు (Defects at birth), వ్యాధులు (Diseases), పోషకాహార లోపాలు (Deficiencies), అభివృద్ధి ఆలస్యాలు (Development delays) – అనే 32 ప్రధాన ఆరోగ్య సమస్యలను ముందస్తుగా గుర్తించి ఉచిత చికిత్స అందించడం

Also Read

Daily Current Affairs 14th June 2026 Quiz in Telugu | MCQs for APPSC, TGPSC, SSC, Railway

విద్య (Education-Focused Schemes)

1. సమగ్ర శిక్షా అభియాన్ (Samagra Shiksha Scheme)

• ప్రారంభ సంవత్సరం: 2018
• నోడల్ మంత్రిత్వ శాఖ: విద్యా మంత్రిత్వ శాఖ
• లక్ష్యం: ప్రీ-స్కూల్ నుంచి 12వ తరగతి వరకు సమాన, సమగ్ర, చేరిక విద్యను ప్రోత్సహించడం, నేషనల్ ఎడ్యుకేషన్ పాలసీ 2020, రైట్ టు ఎడ్యుకేషన్‌ను అమలు చేయడం

2. నిపుణ్ భారత్ మిషన్ (NIPUN Bharat Mission)

• ప్రారంభ సంవత్సరం: 2021
• లక్ష్యం: గ్రేడ్ 3 పూర్తయ్యే సమయానికి ప్రతి పిల్లవాడు చదవడం, రాయడం, ప్రాథమిక అంకెలు నేర్చుకోవడం (Foundational Literacy and Numeracy) కల్పించడం

3. పీఎం శ్రీ (PM SHRI Schools)

• ప్రారంభ సంవత్సరం: 2022
• వ్యవధి: 2022-23 నుండి 2026-27 వరకు ఐదేళ్ళు
• లక్ష్యం: 14,500+ ఇప్పటికే ఉన్న పాఠశాలలను NEP 2020 సూత్రాలను ప్రతిబింబించే స్మార్ట్ ఇన్‌ఫ్రాస్ట్రక్చర్ (స్మార్ట్ క్లాస్‌రూమ్లు, ల్యాబ్స్, ఆటల్ టింకరింగ్ ల్యాబ్స్), కాంపిటెన్సీ బేస్డ్ లెర్నింగ్, గ్రీన్ ఇనిషియేటివ్స్ కలిగి మోడల్ స్కూళ్లుగా అప్‌గ్రేడ్ చేయడం

4. ఏకలవ్య మోడల్ రెసిడెన్షియల్ స్కూళ్లు (EMRS)

• ప్రారంభ సంవత్సరం: 1997-98
• నోడల్ మంత్రిత్వ శాఖ: గిరిజన వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ
• లక్ష్యం: మారుమూల గిరిజన ప్రాంతాల్లోని (50% ST ఉన్న బ్లాకులు) ST పిల్లలకు 6వ తరగతి నుంచి 12వ తరగతి వరకు ఉచిత, నాణ్యమైన వసతి గృహ విద్య అందించి విద్యా అసమానతలను తగ్గించడం

బాలికల సాధికారత (Girl Child Empowerment)

1. బేటీ బచావో, బేటీ పఢావో (Beti Bachao, Beti Padhao)

• ప్రారంభ సంవత్సరం: 2015
• సంబంధిత మంత్రిత్వ శాఖలు: మహిళా, శిశు సంక్షేమం, ఆరోగ్యం, సాఫ్ట్ విద్యా మంత్రిత్వ శాఖ (పూర్వం HRD)
• లక్ష్యాలు: తగ్గుతున్న బాలికా లింగ నిష్పత్తిని (CSR) పెంచడం, బాలికల విద్య, హక్కులు, భద్రత కాపాడడం

2. సుకన్య సమృద్ధి యోజన (Sukanya Samriddhi Yojana – SSY)

• ప్రారంభ సంవత్సరం: 2015 (Beti Bachao Beti Padhao లో భాగం)
• నోడల్ మంత్రిత్వ శాఖ: ఫైనాన్స్ మంత్రిత్వ శాఖ (ఆర్థిక విభాగం)
• లక్ష్యం: బాలికల విద్య/పెళ్ళికోసం కుటుంబాలను ఆర్థికంగా ప్రోత్సహించడం
• ప్రత్యేకతలు: ప్రతి బాలికకు 10 ఏళ్ళ లోపు తల్లిదండ్రులు ఖాతా తెరవవచ్చు. కేవలం ఒక ఖాతా, కుటుంబానికి మాక్సిమం 2 ఖాతాలు (కవలలైతే 3). కనీసం ₹250, గరిష్ఠ ₹1.5 లక్షలు (ఏడాదికి). ప్రస్తుత వడ్డీ 8.2% p.a. (ప్రభుత్వం ప్రతి త్రైమాసికానికి నిర్ణయిస్తుంది). పన్ను మినహాయింపు (Section 80C, Section 10)

1000 GK Bits in Telugu

పిల్లల రక్షణ & సంరక్షణ (Child Protection & Welfare)

1. మిషన్ వత్సల్య (Mission Vatsalya – 2022)

• రకం: కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకం
• లక్ష్యం: బాలల రక్షణ సేవలను జిల్లా/రాష్ట్ర స్థాయిలో బలోపేతం చేయడం; సంరక్షణ అవసరమైన పిల్లలకు సంస్థాగత (చైల్డ్ కేర్ ఇన్‌స్టిట్యూషన్స్) మరియు సంస్థేతర రక్షణ (పోషక సంరక్షణ, దత్తత, స్పాన్సర్‌షిప్) అందించడం

2. చైల్డ్‌లైన్ 1098 (CHILDLINE 1098)

• రకం: 24×7 రక్షణ మరియు ఎమర్జెన్సీ హెల్ప్‌లైన్
• నోడల్ సంస్థ: మహిళా, శిశు సంక్షేమ మంత్రిత్వ శాఖ
• ఉద్దేశ్యం: దుర్వినియోగం, వేధింపులు, ట్రాఫికింగ్, నిర్లక్ష్యానికి గురైన పిల్లలకు తక్షణ సహాయం, కాపాడే సేవలు

3. PENCIL పోర్టల్ (Platform for Effective Enforcement for No Child Labour)

• రకం: జాతీయ ఆన్‌లైన్ వేదిక
• ఉద్దేశ్యం: బాల కార్మిక కేసుల నిజ-సమయ పర్యవేక్షణ, నివేదిక, నేషనల్ చైల్డ్ లేబర్ ప్రాజెక్ట్ అమలు, పారదర్శకత నిర్ధారణ

4. బాల్ స్వరాజ్ పోర్టల్ (NCPCR)

• నోడల్ సంస్థ: నేషనల్ కమిషన్ ఫర్ ప్రొటెక్షన్ ఆఫ్ చైల్డ్ రైట్స్ (NCPCR)
• ఉద్దేశ్యం: సంరక్షణ అవసరమైన పిల్లల రెస్క్యూ, పునరావాసం ట్రాకింగ్; చైల్డ్ కేర్ ఇన్‌స్టిట్యూషన్ల డేటాబేస్ నిర్వహణ

5. PM CARES ఫర్ చిల్డ్రన్ (2021)

• లక్ష్యం: COVID-19 వల్ల తల్లిదండ్రులిద్దరినీ కోల్పోయిన పిల్లలకు విద్య, జీవన సహాయం, ఆయుష్మాన్ భారత్ హెల్త్ ఇన్‌సూరెన్స్, నెలవారీ స్టైపెండ్, 18 ఏళ్ళు నిండిన తర్వాత అందుబాటులోకి వచ్చే ఫండ్ సృష్టించడం

Also Read

Daily Current Affairs 14th June 2026 Quiz in Telugu | MCQs for APPSC, TGPSC, SSC, Railway

బాల కార్మిక నిర్మూలన (Child Labour Eradication)

1. నేషనల్ చైల్డ్ లేబర్ ప్రాజెక్ట్ (NCLP) – 2021 నుండి సమగ్ర శిక్షలో భాగం

• జాతీయ బాల కార్మిక ప్రాజెక్ట్ గతంలో పునరావాసం కోసం ఒక ప్రత్యేక పథకంగా ఉండేది, కానీ ఇప్పుడు (2021 నుండి) సమగ్ర శిక్షా అభియాన్ కింద విలీనం చేయబడింది.
• స్పెషల్ ట్రైనింగ్ సెంటర్స్ (STCs): 9–14 ఏళ్ళ మధ్య రెస్క్యూ చేసిన బాల కార్మికులకు బ్రిడ్జ్ ఎడ్యుకేషన్, వొకేషనల్ ట్రైనింగ్, పోషకాహారం అందించి ప్రధాన ప్రవాహ విద్యలోకి చేర్చడం

2. ఆపరేషన్ ముస్కాన్ / ఆపరేషన్ స్మైల్ (Operation Muskaan / Smile)

• నేతృత్వం: కేంద్ర హోం మంత్రిత్వ శాఖ సమన్వయంలో రాష్ట్ర పోలీసులు
• ఉద్దేశ్యం: తరచుగా జాతీయ స్థాయి డ్రైవ్‌లలో భాగంగా, కనిపించని, ట్రాఫిక్ అయిన, దోపిడీకి గురైన పిల్లలను రక్షించి వెంటనే చైల్డ్ వెల్ఫేర్ సర్వీసులతో అనుసంధానం చేయడం

భారత్‌కు అంతర్జాతీయ నిబద్ధతలు (International Commitments on Child Labour)

భారత ప్రభుత్వం ILO (అంతర్జాతీయ కార్మిక సంస్థ) యొక్క రెండు కీలక సమావేశాలను ఆమోదించింది:

• ILO కన్వెన్షన్ నెం. 138: ఉపాధికి కనీస వయస్సును నిర్ణయించడం
• ILO కన్వెన్షన్ నెం. 182: బాల బానిసత్వం, ట్రాఫికింగ్ మరియు హానికరమైన పనితో సహా అత్యంత నికృష్ట రూపాల బాల కార్మిక నిషేధం

పోటీ పరీక్షల ప్రాధాన్యత (ఒక చూపులో)

More Govt Schemes

తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు (FAQ for Exams)

ప్రశ్న: రాష్ట్రీయ బాల్ స్వాస్థ్య కార్యక్రమం నాలుగు డీలు ఏమిటి?

జ: డిఫెక్ట్స్ అట్ బర్త్ (జన్మ సమయంలో లోపాలు), డిసీజెస్ (వ్యాధులు), డిఫిషియెన్సీస్ (పోషకాహార లోపాలు), డెవలప్‌మెంట్ డిలేస్ (అభివృద్ధి ఆలస్యాలు).

ప్రశ్న: సుకన్య సమృద్ధి యోజనలో ఖాతా యొక్క పరిపక్వ కాలం (మెచురిటీ పీరియడ్) ఎంత?

జ: మొత్తం 21 సంవత్సరాలు (15 సంవత్సరాలు డిపాజిట్‌లు, 6 సంవత్సరాలు బ్యాలెన్స్ ఉండి వడ్డీ సంపాదించడం).

ప్రశ్న: బాల కార్మిక నిర్మూలన, ప్రభుత్వ పర్యవేక్షణ కోసం ఏ పోర్టల్ ను రూపొందించారు?

జ: PENCIL పోర్టల్ (Platform for Effective Enforcement for No Child Labour).

ప్రశ్న: కేంద్ర నేషనల్ కమిషన్ ఫర్ ప్రొటెక్షన్ ఆఫ్ చైల్డ్ రైట్స్ (NCPCR) యొక్క పోర్టల్ పేరు ఏమిటి?

జ: బాల్ స్వరాజ్ పోర్టల్.

ప్రశ్న: సమగ్ర శిక్షా అభియాన్ పరిధిలో నేషనల్ చైల్డ్ లేబర్ ప్రాజెక్ట్ ఏ విధమైన కేంద్రాలను ఏర్పాటు చేస్తుంది?

జ: స్పెషల్ ట్రైనింగ్ సెంటర్స్ (STCs) – 9 మరియు 14 ఏళ్ళ మధ్య రెస్క్యూ చేయబడిన పిల్లలకు బ్రిడ్జ్ ఎడ్యుకేషన్, వొకేషనల్ ట్రైనింగ్, పోషకాహారం అందించడం.

ముగింపు (Conclusion for Aspirants)

భారత ప్రభుత్వం ICDS, పీఎం పోషణ్, BBBP, సుకన్య సమృద్ధి, మిషన్ వత్సల్య వంటి పథకాల ద్వారా దశాబ్దాలుగా పిల్లల విద్య, రక్షణ, సాధికారత, ఆరోగ్యం, పోషకాహారానికి ప్రాధాన్యత ఇస్తూనే ఉంది. ఈ పథకాలు ప్రతి సంవత్సరం UPSC, APPSC, TGPSC, SSC, RRB, IBPS పూర్వ ప్రశ్నపత్రాలలో నేరుగా లేదా పరోక్షంగా ప్రశ్నలుగా వస్తాయి. ఈ పథకాల ప్రారంభ సంవత్సరాలు, నోడల్ మంత్రిత్వ శాఖలు మరియు ప్రత్యేకతలను జాగ్రత్తగా గుర్తుంచుకోండి.

SRM Tutors వద్ద మీకు కావాల్సిన మరిన్ని టాప్‌లు/ప్రత్యేక పథకాలు, స్టడీ మెటీరియల్స్ మరియు తాజా కరెంట్‌ అఫైర్స్ అందుబాటులో ఉంటాయి.